۲۷ آذر ۱۳۹۶ - ۱۸:۴۶

نگرش‌های آسیب‌زا

دکتر سیامک قاسمی در گفتگو با هفته نامه تجارت – شماره ۲۵۰ به این گزاره‌ها دقت کنید: «وزارت صنایع بیشتر از شش ماه است که ثبت سفارش واردات خودرو در ایران را متوقف کرده است»، «وزیر صنعت، معدن و تجارت در گفت‌‌وگو با خبرنگاران از افزایش تعرفه واردات خودرو و برخی دیگر از کالاها دفاع کرده است»، «دولت با افزایش قیمت نان مخالفت کرده است»، «دولت با قیمت‌گذاری برخی از کالاهای اساسی از افزایش نرخ تورم کالا و خدمات مصرفی جلوگیری کرده است»، «بانک مرکزی با دخالت در بازار ارز از افزایش بیش از پیش قیمت ارز جلوگیری کرده است»، «شورای رقابت با افزایش تنها دو تا سه‌درصدی برخی محصولات شرکت‌های خودروساز موافقت کرده است». همه این گزاره‌ها و ده‌ها گزاره شبیه اینها که هر روز در صفحات خبرگزاری‌ها و نشریات کشور نقش می‌بندد، تنها بیانگر یک واقعیت است. اینکه دولت ایران با تعریف عام آن همچنان برخلاف همه شعارها و ژست‌هایی که می‌گیرد، خود را قیم مردم و کشور دانسته و دخالت در بازارها به مفهوم کلی را از وظایف و اختیارات ذاتی خود می‌داند. اصولاً سیاستگذاری‌های کلان مالی و پولی کشور در اساس در تضاد آشکار با مفاهیمی همچون رقابت‌پذیری و نظام بازار آزاد است. حتی می‌توان پا را فراتر گذاشت و به این موضوع پرداخت که بنیان نگاه حاکمیت به سیاست و اقتصاد در همه دهه‌های اخیر در ایران با مفهوم احترام به قواعد نظام بازار آزاد و رقابت‌پذیری در تضاد بوده است و خطوط تفکرات جریانات چپ سیاسی در دهه ۷۰ میلادی در توجه ویژه به نقش دولت در حمایت از آسیب‌پذیران و مستضعفان جامعه به عنوان رسالت اصلی آن و نه در جایگاه بسترسازی برای رشد و توسعه اقتصادی جامعه، همچنان در بسیاری از تصمیم‌گیری‌های اقتصادی سیاستمداران قابل مشاهده است. به نظر نگارنده علت اصلی اینکه در چهار دهه اخیر تقریباً در همه رتبه‌بندی‌های شاخص‌های آزادی اقتصادی یا رقابت‌پذیری بین‌المللی، با افت‌وخیزهایی ایران همواره در جایگاه‌های پایینی قرار داشته است، نه مشکلات اجرایی یا قانونی که عمده این دلایل، دلایل اعتقادی و ناشی از نوع نگرش حاکمیت به موضوع قدرت و جایگاه حکومت در اعمال این قدرت بوده است.
۲۷ آذر ۱۳۹۶ - ۱۴:۰۶

چرا افرادی مانند رضا نیازمند در اقتصاد ایران تکرار نمی‌شوند؟

دکتر مرتضی ایمانی راد در گفتگو با شماره ۲۵۰ هفته نامه تجارت فردا هفته گذشته یکی دیگر از طراحان و بزرگان صنعت کشور، آقای رضا نیازمند، دیده از جهان فروبست و ایران را با انبوهی از آثار صنعتی خودش تنها گذاشت. هر موقع اتفاقات مشابهی می‌افتد، هر ایرانی به فکر فرو می‌رود که چرا این آدم‌ها در اقتصاد ایران بازتولید نمی‌شوند؟ چرا احساس می‌کنیم که با رفتن نیازمندها بخشی از صنعت کشور هم رفته است. حتی از حضور این آدم‌ها در قید حیاتشان نیز نمی‌توانیم استفاده کنیم. آنچه کمتر می‌توان به آن تردید کرد این است که تا فضای کسب‌وکار کشور که محور تحولات اقتصادی است مهیا نشود، نه‌تنها دو دهه طلایی رشد اقتصادی کشور (دهه ۴۰ و سال‌های ۷۶ تا ۸۶) در تاریخ باقی خواهد ماند، بلکه حتی قادر نخواهیم بود که مشکلات موجود را از پیش پای فعالان اقتصادی برداریم. ثبات شرایط اقتصادی نیز هسته اصلی این فضاست که این خود بستگی به درجه استقلال اقتصاد از مجموعه سیاسی کشور دارد. رشد فرهیختگان علمی و کارآفرینان اقتصادی و همزیستی و همبستگی این دو با هم بدون حفظ ثبات اقتصادی امکان‌ناپذیر است.   سیاست در ایران باید تکلیف خود را با اقتصاد روشن کند. اقتصاد علمی است که در مورد کمیابی‌ها صحبت می‌کند و سیاستمدار قادر به درک این مفهوم نیست، چون که کمیابی با ساختار قدرت خوانایی ندارد، اینجاست که اقتصاد وابسته به تحرکات سیاسی می‌شود و استقلال خود را از دست می‌دهد و با از بین رفتن استقلال اقتصادی، ثبات نیز می‌رود. قربانی عدم استقلال اقتصادی تنها ثبات نیست. وارد شدن قدرت سیاسی در اقتصاد و مقهور شدن قدرت اقتصادی در قدرت سیاسی، مکانیسم‌های اساسی بازار را که مبتنی بر آزادی عمل فعالان اقتصادی است زیر سوال می‌برد و راه را برای توسعه قدرت سیاسی از طریق میانبر «گسترش فساد » باز می‌کند. این خود کافی است تا بیماری‌های متعددی در اقتصاد پدید آید که هرگونه سیاستگذاری را از قبل با شکست تعریف کند.
۲۶ آذر ۱۳۹۶ - ۲۱:۵۹

آقاى دکتر نوبخت ! آیا ارزشش را داشت ؟

در طى ٢۴ ساعت گذشته در بین همه بندها و تبصره هاى لایحه بودجه ١٣٩٧ دولت، حتما فراتر از پیشنهاد حذف یارانه نقدى ٣١ میلیون نفر در سال آینده، بندى که در سطح بسیار وسیع با واکنش عمومى مردم مواجه شده است و انتقادات بسیار تندى را بر علیه دولت برانگیخته است، پیشنهاد افزایش سه برابرى عوارض خروج از کشور از میزان ٧۵ هزار تومان در سال ١٣٩۶ به ٢٢٠ هزار تومان براى سفر اول ، ٣٣٠ هزار تومان براى سفر دوم و ۴۴٠ هزار تومان براى سفرهای سوم یا بیشتر در سال آینده است. اما امروز سوالى که سازمان مدیریت و برنامه ریزى کشور و شخص آقاى دکتر نوبخت باید پاسخ دهند آن است که آیا افزایش درآمد احتمالى دولت در صورت تصویب این بند از لایحه در مجلس، ارزش این حجم از انتقاد از دولت را دارد؟ آیا آقاى دکتر نوبخت و همکاران شان نمى دانستند که به دلیل جایگاه رسانه اى و اجتماعى قابل توجه مخاطبان این پیشنهاد، این قانون مى تواند طبقه متوسط و بالاى جامعه ایران که عمده حامیان دولت هستند را بر علیه دولت بشوراند؟ آیا این هوشمندى در سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور و شخص آقاى دکتر نوبخت وجود نداشت که درآمد احتمالى ناشى از این افزایش را با تبعات رسانه اى و اجتماعى گسترده آن مقایسه کنند؟ طبق گزارش هاى سازمان گردشگرى در طى سال ١٣٩۵ تعداد ٩ میلیون و ٢٠٠ هزار سفر خارجى از کشور انجام شده است . با فرص ثابت بودن نسبی این آمار براى سال ١٣٩٧ و افزایش ١٧۵ هزار تومانى عوارض خروج از کشور ، کل افزایش درآمد دولت از افزایش عوارض خروج از کشور در خوشبینانه ترین حالت در سال آینده نزدیک به ١۶٠٠ میلیارد تومان خواهد بود و آقاى نوبخت به خوبى مى داند که این افزایش درآمد در مقیاس اعداد بودجه اى عدد بسیار ناچیزى براى تحمل این حجم از انتقادات نسبت به دولت است.
۲۶ آذر ۱۳۹۶ - ۲۱:۵۳

بودجه سال ٩٧ دولت چه مى گوید ؟

اولین بودجه دولت دوازدهم امروز توسط رییس جمهور به مجلس ارائه شد و بودجه سال ١٣٩٧ بنابر ادعاى رییس جمهور از نظر ساختارى بودجه متفاوتى نسبت به سالهاى گذشته است. به نظر مى رسد دولت با عقلانیت بیشتری بودجه سال ١٣٩٧ را روانه مجلس کرده است و برخى مصوبات لایحه بودجه سال آینده به دلیل اثرات ضد عوامگرایانه آنها مى تواند دولت را وارد حاشیه هاى مهمى کند . برخى از مهمترین تغییرات بودجه سال آینده نسبت به سال ١٣٩۶ عبارتند از : بودجه پرداخت یارانه نقدى از ٣٣ هزار و ۵٠٠ میلیارد تومان به ٢٣ هزار میلیارد تومان کاهش یافته است و این یعنى حذف یارانه نزدیک به ٣١ میلیون نفر در سال آینده .  درآمدهاى نفتى پیش بینى شده در سال ١٣٩٧ از ١١٣ هزار میلیارد تومان سال ١٣٩۶ به ٩۶ هزار میلیارد تومان کاهش پیدا کرده است .  بودجه هاى عمرانى نیز از ٧١ هزار میلیارد تومان سال گذشته به ۶٠ هزار میلیارد تومان یعنى به اندازه ١٨ درصد در سال ١٣٩٧ کاهش پیدا کرده است.  درآمدهاى مالیاتى دولت از ١١۶ هزار میلیارد تومان در سال گذشته با ١٢ هزار میلیارد تومان افزایش به ١٢٨ هزار میلیارد تومان افزایش یافته است .  قیمت دلار در بودجه دولت ٣۵٠٠ تومان و قیمت نفت به ازای هر بشکه ۵۵ دلار برآورد شده است .  بسیاری از ردیف بودجه هاى نهادهاى خاص حذف شده است و به عنوان مثال ردیف بودجه برخى سازمان هاى فرهنگى مذهبى موازی با وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى در بودجه وزارت ارشاد تجمیع شده است .  در حوزه سایر درآمدهاى دولت همانند درآمد از محل عوارض و خدمات دولت همانند عوارض خروج از کشور و عوارض صدور پلاک خودرو و غیره شاهد افزایش قابل توجهى هستیم و به عنوان مثال عوارض خروج از کشور از ٧۵ هزار تومان به ٢٢٠ هزار تومان افزایش یافته است .  
۲۶ آذر ۱۳۹۶ - ۲۱:۴۸

چرا نسلها باز تولید نمی شوند ؟

در اوایل دهه شصت که تدریس علم اقتصاد را در دانشگاههای ایران شروع کردم ، همیشه وقتی میخواستم دوران دهه چهل را توضیح دهم ، برای خودم واقعا این پرسش مطرح می شد که در دهه چهل چه اتفاقی افتاده است . این جهش اقتصادی معلول چه سیاستهایی بوده است ؟ آیا نظام جهانی شرایط مناسبی داشت یا سیاستهای درستی در ایران اعمال می شد. در آن زمان هم ، هم از طرف اساتید داخلی و هم اساتید بین المللی در مورد چند و چون این موفقیت های اقتصادی مطلب می نوشتند. توضیحات آنها ذهنی قانع کننده بود، ولی هنوز قابل لمس نبود. تا اینکه در سازمان مدیریت صنعتی همکار و هم اطاق یکی از مدیران آن دوران شدم به نام بیژن خرم که از همکاران نزدیک رضا نیازمند بود. از لابلای گفتگوهای معمولی و تعریف های ایشان از تیمی که روی شکل گیری سازمان مدیریت صنعتی و سپس سازمان گسترش کار کرده بود متوجه شدم که نه بیژن خرم و نه رضا نیازمند، بلکه عمده مدیران و متفکرین آن زمان بسیار کاردرست و چقدر اثر گذار بودند. در این میان توجهم به فضای کسب و کار و قوانین بازی اقتصادی جلب شد و فهمیدم که اینها همه بزرگ شده این فضا بوده اند ( قبل از اینکه شاه در اوایل دهه پنجاه این فضا را به هم بریزد) و عنصر اساسی شکل گیری این شخصیت های صنعتی چنین فضایی بوده است . این مساله یک مفهوم اساسی را برای ما باز میکند که هیچ اقتصادی به رشد پایدار نمی رسد مگر اینکه دارای فضای کسب و کار مشوق باشد نه مانع . پس اگر این کارآفرینان و تکنوکراتها باز تولید نمی شوند دلیلش این است که زمین حاصلخیز نیست . برای این است که موانع در فضای کسب و کار کشور بیشتر کار میکند تا مشوق . و باز به همین دلیل است که حتی مشوق ها هم پس از مدتی خود به مانع تبدیل می شوند.