۳۰ مرداد ۱۳۹۶ - ۰۵:۴۹

تمثیل غار افلاطون و اقتصاد ایران

افلاطون از تمثیل زیبایى در کتاب جمهورى استفاده میکند که بحث مُثُل خود را ارایه کند. در این مثال چندین زندانى رو به روى یک دیوار نشسته اند و چون در زنجیرند نمى توانند حرکت کنند. در پشت سر آنها آتشى روشن است که از نور این آتش رفت و آمدهاى انسانها به صورت سایه روى دیوار نشان داده مى شود و زندانیان تنها میتوانند این سایه را ببینند. ولى چون نمى توانند پشت سرشان را ببینند و تنها سایه ها را میبینند ، این سایه را به عنوان واقعیت مى پذیرند ، چون واقعیت دیگرى برایشان وجود ندارد. در اقتصاد ایران هم خیلى سایه داریم . نظام ارزى نامتناسب با رشد اقتصادى ، بیکارى جوانان ، نرخ بهره ورى پایین ، فساد اقتصادى گسترده و عادت شده ، نرخ رشد پایین ، حجم پایین تجارت با جهان بدون منظور کردن نفت و ….. از طرف دیگر ما همیشه عادت داریم براى مشکلات اقتصادى راه حل اقتصادى پیدا کنیم . مثلا اگر نرخ ارز یکباره بالا مى رود فکر میکنیم یک عده سوداگر وارد بازار ارز شده اند و بازار ارز را به هم ریخته اند. و یا اگر صادرات محدود است با بالا بردن ارزش دلار میخواهیم حجم صادرات را افزایش دهیم . مرتب از این سیاستها اتخاذ کرده ایم و مرتب به نتیجه نرسیده ایم . سوٌال مهمى که مطرح مى شود این است که چرا ؟ چرا این قدر تکرار در اقتصاد ایران وجود دارد؟ چرا چندین بار یک سیاست را اعمال کرده ایم ، شکست خورده است ، ولى باز آن سیاست و یا نوع دیگرش را تکرار میکنیم . به نظر میرسد چون به عامل شکل دهنده به اقتصاد ایران کم توجهى شده است ، ما با سایه ها مشغولیم و عوامل اساسى شکل دهنده به این سایه ها را نادیده گرفته ایم . اینها واقعیات و مبناى اصلى شکل گیرى متغیرها و ساختارها در اقتصاد ایران است .
۲۲ مرداد ۱۳۹۶ - ۱۰:۲۰

توسعه ایران و دولت دوازدهم

ما همیشه توسعه کشور را به عقب مى اندازیم، چون معتقدیم که توسعه مساله اى بلند مدت است و مسایل و مشکلات فعلى ما چون کوتاه مدت است، بنابراین در اولویت هستند. عوامل دیگرى هم وجود دارند که مانع توسعه کشور شده اند. ولى فعلا بحث ما این نیست . بحث فعلى این است که ما از دیدگاه درست توسعه، در کجا ایستاده ایم و وظیفه و تعهد دولت دوازدهم در قبال توسعه کشور چیست؟ قبلا هم در مباحث دیگرى به تعریف قابل قبول از توسعه و پیشرفت کشور پرداخته بودم. خلاصه‌ی این بحث ها این است که توسعه یک کشور: اول ، منوط است به توسعه دانش و دوم ، منظور از دانش ، دانش ضمنى tacit knowledge است . سوم ، تبلور دانش ضمنى در تولید است  بنابراین وزراتخانه کلیدى در کشور وزارت علوم نیست، بلکه وزارت صنعت است . چهارم ، این تولیدات موقعى نشانگر توسعه اند که در درجه اول متنوع باشند و در درجه دوم قابلیت رقابت جهانى داشته باشند، پنجم ، این تولیدات موقعى قابلیت رقابت بین المللى را دارند که تراکم دانش ضمنى در آنها حاصل یک شبکه گسترده علمى- تخصصى در داخل کشور باشد. وقتى خودمان را به ارزهاى حاصله از صادرات نفت و تولید خودرو و فولاد و صنایع اساسى دلخوش نکنیم، آنوقت متوجه خواهیم شد که از غافله توسعه به شدت عقب افتاده ایم. بر اساس محاسبات همکارى مشترک دانشگاه هاروارد و ام آى تى، که توسعه را بر اساس گسترش دانش ضمنى تولید و قابلیت رقابت بین المللى تعریف کرده است، ایران در سال ٢٠١٢ از میان ١٢۴ کشور مورد مطالعه رتبه ١١٠ را کسب کرده است و در سال ٢٠١۵، با استقرار عقلانیت نسبى در اقتصاد کشور از میان همان ١٢۴ کشور مورد مطالعه رتبه ٩۵ را بدست آورده است. علیرغم اینکه در دولت یازدهم رتبه توسعه کشور ١۵ واحد بهبود پیدا کرده است، ولى کماکان رتبه ایران در میان کشورهاى توسعه نیافته طبقه بندى شده است.
۲۱ مرداد ۱۳۹۶ - ۰۵:۴۳

عرصه تنگ نفت بر اقتصاد ایران

نفت، قیمت آن و عرضه و تقاضایش در یک شرایط ویژه تاریخى قرار گرفته است. ویژگى شرایط فعلى وابسته به تغییرات تکنولوژى و شرایط خاصى است که بر اقتصاد جهانى حاکم است. در شرایط فعلى انقباض تقاضا در بازارهاى جهانى به یک پدیده غالب تبدیل شده است و همین پدیده موجب شده است که نرخ رشد اقتصادى براى مدتى طولانى در سطحى غیر قابل قبول قرار گیرد. گذشته از نرخ پایین رشد اقتصادى، نرخ تورم هم به پایین ترین سطح خود در سالهاى اخیر و در بعضى از کشورها به دهه هاى اخیر رسیده است و این پدیده آنچنان مساله‌ساز شده است که دغدغه  اصلى سیاست گذاران اقتصادى در کشورهاى صنعتى‌شده جهان، اتخاذ سیاستهاى پولى براى بالا بردن نرخ تورم است و بسیارى از این کشورها در این زمینه به شدت ناموفق بوده‌اند که نمونه بارز آن کشور ژاپن است که چندین سال است که از این بیمارى رنج میبرد. طبیعى است که همراه نرخ تورم پایین‌، نرخ بهره نیز به عنوان یک متغیر سیاستگذارى کاهش یافته است، به طورى که در بعضى از کشورها که تعدادشان کم هم نیست، نرخ بهره زیر صفر است. سئوال مهم این است که چرا چنین فضایى در اقتصاد جهانى به وجود آمده؟ علت اساسى این شرایط همان طور که گفته شده هم تغییرات تکنولوژى بنیادى در جهان هست و هم انقباض تقاضا. چون این دو علت ساختارى و بلند مدت هستند، بنابراین عوارض آن نیز بلند مدت باقى خواهد ماند. بنابراین نباید انتظار داشته باشیم که اقتصاد جهان وارد یک دوران رونق شود. نباید انتظار دوران تورمى را در اقتصاد جهان داشته باشیم. در این شرایط طبیعى است که تقاضا براى مواد اولیه نیز کاهش مى یابد. این مساله براى نفت هم اتفاق مى افتد. در کنار این مسایل یک اتفاق دیگر هم افتاده است. در رقابت نفس گیر کشورهاى جهان براى نرخ رشد اقتصادى بالاتر در سالهاى بعد از بحران اقتصاد جهان در سال ٢٠٠٨، کشور آمریکا به دلایل متعددى داراى نرخ رشد اقتصادى بهتر و شرایط اقتصادى مطلوب ترى نسبت به بقیه مناطق جهان شد و همین مساله موجب شد که دلار أمریکا به قوى ترى پول جهان در سه سال گذشته تبدیل شود. 
۱۷ مرداد ۱۳۹۶ - ۰۹:۱۶

بازار در خدمت ایدئولوژی

علی لاریجانی، رئیس مجلس ایران آمارهایی «تکان‌دهنده» از وضعیت اقتصاد ایران ارائه کرده و گفته رتبه ایران در زمینه آزادی اقتصادی ‌بین ۲۲ کشور منطقه، ۲۲ و در بین ۱۸۱ کشور جهان ۱۷۴ است. او این جایگاه نامطلوب را «ناشی از نگاه سوسیالیستی که هنوز ما را رها نکرده است» دانسته. اگر از منظر اقتصادی به این سخن آقای لاریجانی نگاه کنیم، این سخن چقدر از نظر علم اقتصاد درست است؟ چه میزان از مشکلات کنونی اقتصاد ما را می‌توان ناشی از نگاه و تفکر سوسیالیستی حاکم دانست؟ در اینجا دو مساله دارد مطرح مى شود که باید مراقب باشیم با هم قاطى نشوند. اول اینکه فکت هایى که آقاى لاریجانى به آنها ارجاع میدهد، مدت زمان زیادى است که وضعشان خوب نیست. این داستان پنج سال و ده سال قبل نیست. این شاخص ها، به خصوص در حوزه آزادى اقتصادى و باز بودن اقتصاد، سالهاست که وضع نامطلوبى دارند و جاى خوشحالى دارد که هر چند با تأخیر فراوان، ولى ایشان به این شاخص ها ارجاع میدهد. این شاخصها درست حرف مى زنند و ارقام منتشره در حد قابل قبولى درست هستند. ایران به شدت آزادى عمل اقتصادى محدودى دارد و به شدت از جامعه جهانى جداست و بنابراین درجه باز بودن اقتصاد ایران بسیار پایین است. ولى برعکسِ بحث ایشان من معتقدم که نظام جمهورى اسلامى ایران هیچ موقع در سى و هشت سال گذشته سوسیالیستى نبوده و در شرایط فعلى هم سوسیالیستى نیست. وقتى ما از جامعه سوسیالیستى حرف مى‌زنیم، از یک نظام خاص با نوع مالکیت خاص، نظام سیاسى خاص و یک نظام اجتماعى خاصى صحبت میکنیم. درست است که طیف سوسیالیسم بسیار گسترده است، ولى همه یک سرى أصول و مبانى دارند که در همه مشترک است. این مشترکات با مولفه هاى نظام جمهورى اسلامى ایران أساسا مطابقت ندارد و بنابراین نمى توان حتى جمهورى اسلامى ایران را شبیه یک نظام سوسیالیستى تعبیر کرد.
۱۵ مرداد ۱۳۹۶ - ۰۹:۳۵

چرا بازار مسکن از رکود خارج نمی شود؟

تیرماه امسال دوره تازه رکود بازار مسکن ایران وارد پنجمین سال خود شد و از نظر تاریخى این یکى از عمیق ترین و طولانى ترین دوره هاى رکود بازار مسکن در طى دهه هاى گذشته است . وقتى درباره رکود در بازار مسکن صحبت مى کنیم به این معنى است که تقریبا از تیرماه سال ١٣٩٢ تا کنون غیر از یک یا دو ماه در همه ماهها تورم نقطه به نقطه سالیانه قیمت مسکن از تورم نقطه به نقطه عمومى کشور کمتر بوده است . عمق رکود در ماههایی در طى ۴ سال اخیر به حدى بوده است که بازار مسکن تورم منفى را تجربه کرده و قیمت ها نه تنها به اندازه نرخ تورم عمومى یا بیشتر افزایش نیافته است که حتى کاهش قیمت هم داشته ایم . این به این معنى است که هر کس با قصد سرمایه گذارى در طى ۴ سال اخیر وارد بازار مسکن شده و خرید داشته است بطور کلى زیان کرده و این بازار نتوانسته است بطور عمومى سودى حتى به اندازه نرخ تورم هم ایجاد کند . اما واقعا چرا بازار مسکن در این خواب عمیق فرو رفته است و آیا این بازار دوباره در آینده شاهد رشدهاى قیمتى هماند سالهاى ٨۶ یا ٩١ خواهد بود و یا این بازار در یک نقطه تغییر ماهیت از نظر بازار سرمایه گذارى در ایران قرار دارد ؟ بررسى ها نشان مى دهد عمده دلایل رکود بازار مسکن را مى توان در چند عامل خلاصه کرد و باید دید که آیا این عوامل در آینده مى توانند شرایط بهترى را براى این بازار رقم بزنند ؟ ١- عامل قیمت نفت : تحلیل ها و مقایسه دوره هاى رونق بازار مسکن و مقایسه آن با قیمت نفت بیانگر این نکته است که سابقه نداشته است که ما در دوره اى شاهد رونق بازارمسکن بوده باشیم و قیمت نفت در کف تاریخى خود باشد .